• فهرست محتواها


          الف: مقدمه
               در سال 1978 سازمان خواروبار جهانی (FAO) به منظور بهینه سازی استفاده از زمین، آب و سایر منابع مدلی را تحت عنوان (A.E.Z) سامانه منطقه ای کشاورزی– اکولوژیکی یا پهنه بندی اکولوژیکی– کشاورزی ارائه کرد. فائو پس از تحقیقات و آزمایش های فراوان در سال 1983 بهره گیری از این مدل را برای تمامی کشورها توصیه نمود. از آن به بعد چندین برنامه به منظور پشتیبانی از مطالعاتی که امکان ارائه پیش بینی و یا برآوردهایی در زمینه چگونگی توسعه کشاورزی در قرن 21 را داشتند و یا اینکه چه مکانهایی پتانسیل لازم جهت امنیت غذایی در کشورهای در حال توسعه را دارا هستند به انجام رساند. این مدل شامل سه بخش اصلی به شرح زیر است:
          1-  شناسایی ویژگی های محلی مرتبط با تولیدات کشاورزی نظیر اقلیم، منابع آب، خاک و شرایط فیزیکی به کمک سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) و پهنه بندی مناسب آنها.
          2-   شناسایی نیازها و محدودیت های محصولات کشاورزی با توجه به منابع فوق الذکر و هماهنگ کردن آنها با شرایط مدیریتی و شرایط فرضی تغییر اقلیم.
          3-  ارائه ساختاری مناسب درراستای کاربری اراضی، نظیرتعیین ویژگی های حاصلخیزی زمین، توسعه منطقه با کشت آبی یا دیم، نیاز آیش، تخمین گنجایش جمعیتی و بهینه سازی کاربرد منابع زمین و آب.
               پروژه اصلی پهنه بندی اکولوزیکی– کشاورزی فائو، آخرین تلاش در زمینه کاربرد آمایش سرزمین در یک مقیاس قاره ای بود. روش بکار رفته در این طرح در کمی نمودن پارامترهای اقلیم، خاک و سایر پارامترهای فیزیکی که در برآورد حاصلخیزی محصولات تعیین کننده هستند، بسیارمؤثرخواهد بود. نواحی اکولوژیکی– کشاورزی به نواحی گفته می شود که دارای خصوصیات اقلیمی، خاکی و ویژگی های طبیعی یکسان هستند.  در حالی که مفهوم AEZ در اصل مفهومی ساده است. اما روش انجام آن توسط فائو در قالب رایانه، نرم افزار و سخت افزارهای رایانه ای طراحی شده است. اساس تحلیل ها که شامل ترکیب لایه های اطلاعات فضایی به منظور تعیین نواحی مستعد کشاورزی است، با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) امکان پذیر می گردد. بیشترین تحقیقات پیشرفته AEZ از بهم پیوستن مجموعه ای از پایگاه های داده مرتبط با (GIS) و مدل های ویژه رایانه ای که قابلیت استفاده همزمان را در مدیریت منابع طبیعی و تخصیص کاربری اراضی دارد شکل گرفته است . تعیین پتانسیل اقلیم مناسب برای رشد یک محصول، مقدمه و پیش نیاز آمایش سرزمین و مطالعات الگوی کشت منطقه ای نیز محسوب می گردد . گیاهان زراعی برای رشد و نمو و تکامل مراحل رشدی خود نیازمند شرایط مناسب محیطی، هوا، آب و خاک می باشند. تنوع شرایط مطلوب گیاهان باعث گسترش انواع گونه ها در جهان گردیده است. طبقه بندی اقلیمی– کشاورزی (Bioclimatic)  مدلی کاربردی است که مطالعات آن به امکانات وسیعی نیاز ندارد. در این روش ابتدا مناطق با توجه به آمار بلند مدت پارامترهای جوی موثر بر رشد و نمو محصولات مورد نظر، کمینه و بیشینه ی دما، بارندگی و رطوبت نسبی طبقه بندی شده و آن گاه با در نظر گرفتن شرایط مورد نیاز محصول، نظیر آستانه های گرمایی، طول دوره رشد و نیاز آبی، پهنه های مساعد و مناسب کشت محصول خاص مشخص می گردد.
          ب: فوائد ناحیه بندی اقلیمی کشاورزی از دیدگاه هواشناسی کشاورزی
          •                     عدم تمرکز فعالیت ها در سازمان مرکزی
          •                     تعیین محصولات غالب در هر ناحیه
          •                     ارائه آیین نامه های یکسان برای هر ناحیه
          •                     گسترش شبکه خود کار هواشناسی کشاوری بر اساس قانون "نخست کشاورز"
          •                     برگزاری جلسات در هر ناحیه و بررسی راهکارهای کمک به کشاورز
          •                     ایجاد مراکز تخصصی هواشناسی کشاورزی
          ج: تعریف ناحیه هواشناسی کشاورزی
             به ایستگاه ها و ادارات هواشناسی کشاورزی که در یک ناحیه اقلیمی قرار دارند و بر روی محصولات مشترک مطالعه می نمایند ناحیه هواشناسی کشاورزی گفته می شود.
          د: روش تعیین نواحی
             برای تعیین نواحی هواشناسی کشاورزی از شاخص های دما، بارش، ارتفاع از سطح دریا، نوع محصول و نظرات کارشناسی بهره گرفته شده است. بر این اساس کشور ایران به شش ناحیه تقسیم می شود.
          ه: تصویر نواحی 6 گانه
          جهت این امر بر اساس پارامترهای بارش ، دما و ارتفاع و با استفاده از روشهای دورن یابی اقدام به پهنه بندی این فاکتورها در ایران گردید . در نهایت با استفاده از شاخصهای مذکور و نظریات محلی و کارشناسی 6 ناحیه در ایران تفکیک گردید:
          1- ناحیه 1 : استاهای واقع در این ناحیه عبارتند از : شمال استان فارس ، کهگیلویه و بویر احمد ، چهار محال و بختیاری ، شرق خوزستان ، غرب اصفهان ، همدان ، مرکز به سمت غرب استان مرکزی ، مرکز به سمت شرق کرمانشاه، لرستان،کردستان، قزوین ، قسمتی از زنجان ، آذربایجانهای شرقی و غربی و مرکز به سمت جنوب اردیبل . در این ناحیه اقلیمی 12 مرکز تحقیقات هواشناسی کشاورزی وجود داردکه همگی فعال می باشند .
          2- ناحیه 2 : این ناحیه در کناره دریای خزر واقع بوده و بیشتر استانهای گیلان ، مازندران و گلستان را در بر می گیرد . در این ناحیه 4 مرکز هواشناسی کشاورزی وجود دارد .
          3- ناحیه 3 : این ناحیه در غرب کشور واقع بوده و بیشتردر شمال خوزستان ، استان ایلام و غرب کرمانشاه پراکنده بوده و در این ناحیه 2 مرکز هواشناسی کشاورزی وجود دارد.
          4- ناحیه 4 : این ناحیه در حاشیه خلیج فارس واقع بوده و در مرکز به سمت جنوب خوزستان ، استان بوشهر ، قسمتی از غرب و جنوب فارس ، کل استان هرمزگان و جنوب سیستان و بلوچستان را شامل می شود . در این ناحیه 2 مرکز هواشناسی کشاورزی وجود دارد .
          5- ناحیه 5 : در این ناحیه که بیشتر در جنوب استان فارس ، مرکز به سمت غرب کرمان و مرکز به سمت غرب استان یزد مرکز اصفهان قسمتی از استان مرکز ، مرکز سمنان و قسمتهای وسیعی از استان خراسان رضوی و شمال خراسان جنوبی پراکنده است 8 مرکز تحقیقات هواشناسی کشاورزی وجود دارد .
          6- ناحیه 6 : این ناحیه بیشتر در  شرق و جنوب کرمان ، قسمتهای وسیعی از سیستان و بلوچستان ، جنوب خراسان جنوبی ، شرق استان یزد ، شرق اصفهان و جنوب استان سمنان مشاهده می گردد . در این ناحیه کویری از کشور 1 مرکز تحقیقات هواشناسی کشاورزی وجود دارد.